12/2/2008 - gelişim gecikmelerinde duyusal entegrasyon için temel ev çalışmaları

otistik çocuklarda evde uygulanabilecek aktiviteler

12/2/2008 - Konuşma için entegre motor alıştırmalar

KONUŞMA ORGANLARINI KULLANMA ALIŞTIRMALARI

Bu grupta çocuk, dudak, dil, çene ve yüz kaslarını hareketlerini geliştirmek ve bunların ortak kullanmasını sağlayacak alıştırmalar yapacaktır. Bunlar emmek, çiğnemek, dudak ve ağız hareketlerini içeren alıştırmalardır. Bu alıştırmalara başlamadan önce dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta vardır. Gelişimsel yetersizliği olan çocukların yeni öğrendiği bir beceri, davranış ve alışkanlığı hemen edinememeleridir. Çok kolay bir beceriyi edinmeleri aylar alabilir. Bu nedenle yetişkinler çok sabırlı olmalıdır.

Bu bölümde alıştırmalara geçmeden önce çocuğa derin nefes alıp vermek, nefes alırken “f ve p” sesini çıkarmak gibi çalışmalar yaptırılmalıdır. Alıştırmalar kolaydan zora doğru olmalıdır.

Dili doğru kullanmak için yapılan tam dil hareketleridir. Çiğneme dil, dudak ve yanak kaslarının ortaklaşa çalışmasıyla ortaya çıkan harekettir.

Çiğnemede dilin önemi çok büyüktür. Bu yüzden dil ile ilgili alıştırmalara ağırlık verilmelidir.

Hareketin tekrarı

Ağız kapatma, ağzı kapalı olarak durmak, konuşma için önemli bir noktadır. Çünkü bazı çocukların normal duruşlarında ağızları açık kalır. Oysa çocuğun yukarıda anlatılan alıştırmaları yapabilmesi için ağzını kapatmayı bilmesi gerekir. Çocuk ağzı kapalıyken çiğneme yapabiliyorsa dil, çene, dudak fonksiyonlarını daha iyi hissedecektir.

Ağız kapatma işlemini öğretme teknikleri olarak şu maddeler sıralanabilir.

1. Taklit etmek:

2. Yalamak:

Çalışmalar sırasında alt çene hiç hareket ettirilmemelidir.

Açık ve net konuşabilmek için çocuğun dilini çok iyi kullanmayı öğrenmesi gerekmektedir.

Aşağıdaki alıştırmalar daha önceki alıştırmalara temel olacaktır.

Dili diş ve dudakları arasından çıkarmak.

Dili içeri çekmek.

Dili ağız içinde sağa sola hareket ettirmek.

Dilin arka kısmını yukarı kaldırmak.

Alıştırmalar yapılırken çocuğa zorlama yapılmamalıdır. Sürekli olarak olumlu ve güzel ilişkiler kurulmalıdır.

12/2/2008 - Sosyal İletisimleri Arttiran Yöntemler

Asagida cevirisi yapilmis metin Teaching Exceptional Children dergisinden 2004 yilinda yayinlanmis bir makaleden alinmistir. Bu makalede yazarlar, otizmi olan bir kiz ogrenci ile onun egitim gecmisini incelemeye donuk olarak yaptiklari calismanin sonuclarini daha ziyade egitimciler icin makaleler basan bu dergide yayinlamislardir. Ceviride sadece bu ogrenci ile kullanilmis ve etkili olarak bulunmus yontemlerin anlatildigi kisim kullanilmistir.

Vakayi kisaca ozetlemek gerekirse, Caryn 13 yasinda hafif duzeyde otizm gosteren ve kaynastirma egitimine tabii olan bir kiz ogrencidir. Normal sinifa kaynastirma seklinde okuluna devam ederken ayni zamanda dil ve konusma terapisi ve bazi konular icin ozel egitim ogretmeni destegi saglanmaktadir. Caryn hayvanlara karsi cok alakali ama insanlarla olan iliskilerden mumkun oldugunca uzak duran, tercih etmeyen bir cocuk. Onun disinda zeka ve basari testi sonuclari ortalama cikmakta, iyi denilebilecek duzeyde de dil gelisimi gerceklesmistir.

…

Direk Ogretim yontemi: (Direct Instruction)

Otizm gorulen cocuklar genellikle sosyal cevreden ogrenmekte zorluk cekerler. Sosyal becerilerin ogretiminde direk ogretim yontemine ihtiyac duyarlar. Her ne kadar ogretim yontemleri arasinda en direk olarak mudahele eden olarak kabul edilse de direct ogretim yonteminin sosyal becerilerin ogretiminde reddedilemez. Analizlerin yapilmasi bu yontemin kullanilmasinda mutlaka odak noktasi olmali. Sosyal beceriler kucuk parcalara bolunup ve basamaklara bolunerek ogretilmeli.

Direk ogretim yontemi ancak o zaman genelleme yapilabilmesi icin daha olankli hale gelmektedir. Rol canlandirmalari, oyunlar, ve kuklalar ogretimin sinif icinde yapilabilmesi icin yardimci olabilecek cok sayidaki aractan sadece bazilaridir. Direk ogretim yonteminin dogal ortamlarda otizmden az etkilenmis cocuklarda yalitilmis ozel egitim siniflarinin disinda yurutulmesi daha uyugun olabilir. Normal siniflardaki dogal ortam sosyal iliskilerin tum gun boyunca surdurulmesi icin gerekli firsatlarin yaratilmasi icin daha faydalidir.

Sosyal Oykuler: (Social Stories)

Otizmi olan cocuklar genellikle bildikleri, tanidiklari ortamlari bilmedikleri, yabancisi olduklara ortamlara tercih ederler. Cocuklarin etkinlikten etkinlige veya ortam degistirmelerinde resimlerle desteklenmis gunluk yapilacaklar listesi tarzinda materyaller yeni ortamlardan dogan sikintilarin azaltilmasi, tahmin edilebilirligin arttirilmasinda etkilidir. Sosyal oykuler basitce cizilebilir veya fotograflardan olusturulabilir. Hikaye sunlari icerir,

Beklenen davranislar

Nasil basarilinir

Sonucunda alinacak oduller nelerdir.

Bu hikayelerin mesela okul disina yapilan gezilerde veya digger sosyal iletisim gerektiren etkinliklerde kullanilmasi zaman zaman cocugun yasadigi heyecan bozuklugunun giderilmesinde faydali olabilir. Ek olarak, bu yontem cocuklarin digerlerinin olaylara bakis acilarini gormelerinde yardimci olabilir.

Akran Ogretimi (Peer-initiated strategies)

…

Otizmi olan cocuklarin ortamlarinda karsilastiklari veya icine dustukleri planlanmamis, organize edilmemis ortamlarin azaltilmasi icin cesitli yontemler kullanilabilir. Ornegin, anlayisli akranlarla duzenlenmis ortamlar otizmi olan cocuklarin sosyal becerilerini  kullanmalari ve gelistirmeleri icin iyi bir ortam olusturabilir. Akran gruplari olusturulurken konuya hassas ve anlayisli sekilde yaklasabilen akranlardan kurulabilir. Bu cocuklar otizmi olan cocuga becerilerini kullanabilmeleri icin gerekli ortami yaratabilirler. Uygun bireylerden kurulmus akran gruplarinin otizmi olan bireylerin uygun sosyal davranis sikliklarini arttirdigi bilinmektedir. Bu ayni zamanda cocugun akran gruplari disinda kalan ortamlarda da daha iyi bir sekilde kabulunun gerceklesmesine de yardimci olur.

…

Welton, E., Vakil, S., & Carasea, C. (2004). Strategies for increasing positive social interactions in children with autism: A case study. Teaching Exceptional Children, 37, 40-46

12/2/2008 - teacch yaklaşımı olmadan eğitim mümkün mü

İlk iki yazımda açıklamaya çalıştığım otizmin, bireylerin algılama, düşünme, öğrenme gibi bilişsel süreçlerini etkileyen nörogelişimsel bir bozukluk olduğunun 1970'li yılların sonuna doğru anlaşılmasıyla birlikte, eğitimciler bu özelliği dikkate alan programlar geliştirmeye çalışmışlardır. ABD'nin North Carolina Üniversitesinden Eric Schopler ve arkadaşları da, otistik bireyi merkeze alan ve otizmi anlamaya çalışan bir eğitim programı olarak TEACCH (Treatment And Education Of Autistic And Related Communication Handicapped Children- Otistik Ve Benzer İletişim Güçlüğü Olan Çocuklar İçin Eğitim Programı) programını geliştirmişlerdir. 2005 yılında 40. yılına ulaşan ve yirmiden fazla ülkede uygulanan TEACCH programı, otistik bireylerin ortak dikkat problemleri, bütüne değil detaylara odaklanma, soyutlama-genellemede sınırlılıklar, fikirleri birleştirmede zorluklar, planlama-organizasyon yapabilme güçlükleri, düşünce ve eylem esnekliğinin olmaması ve duyusal-algısal farklılığın yarattığı dezavantajlar vb. farklılıkların yanı sıra; ilgilerinden, özel becerilerinden, öğrenme stillerindeki ve algılamalarındaki farklılıklarını da dikkate alır ve yararlanmaya çalışır. Üzerinde 1998 yılından bu yana çalışarak ülkemizde uygulanabilirliğini araştırmalarla da incelediğimiz TEACCH programının temel ilkeleri, hedefleri, eğitimsel hedefleri ve daha sonra da uygulamayla ilgili sonuçları sizlerle paylaşmaya devam edeceğim.
(Bu bölümde anlatacağım Teacch programının eğitimsel ilkeleri'nin, Otistik Çocukların Düşünme, Anlama Ve Öğrenme Özellikleri I ve II başlıklı yazılardan sonra okunmasının konuyu daha anlaşılır kılacağını düşünüyorum)
* * *

TEACCH PROGRAMININ DAYANDIĞI EĞİTİMSEL İLKELER
Teacch programı eğitimsel ilkeleri, otistikleri diğer gruplardan ayıran özelliklerden yararlanır. Bunlar;
1-Güçlü Yanlar, Alanlar ve İlgiler
Her bireyin daha iyi olduğu alanlar ve özel ilgileri, yapmaktan hoşlandığı şeyler vardır. İnsanlar daha iyi yapabildiklerini yapmak, böylece başarılı olmak eğilimi taşır ve zorlandığı, başarısızlık ihtimali olan şeyleri yapmaktan kaçınır. Özel ilgi duyduğu ve sevdiği etkinliklerde, motivasyonu daha yüksek olduğu için yapma eğilimi daha yüksektir.
Örneğin sıralama davranışı olan bir çocuk için, yapmasını istediğimiz işleri sıralayan resim veya yazılardan oluşturulmuş bir şema kullanmak bu özelliğinden yararlanmaktır. Sarı renge takıntısı olan bir çocuk için yapmasını istediğimiz işleri sarı ile işaretlemek bu özelliğinden eğitimsel olarak yararlanmaktır. Yazılara ilgi duyan bir çocuk için, öğreteceğimiz kelimeleri "sözel tekrar" yerine yazılı alarak sunmak daha etkili olacaktır. Renkleri eşleştirmeyi, arabaları seven bir çocukla arabalarla çalışırken; bilgisayarı seven bir çocukla bilgisayarda çalışmak daha verimli olacaktır. Bu örnekleri çoğaltmak mümkün. Önemli olan çalıştığımız çocuğun hoşlandığı/ hoşlanmadığı, oyunları, etkinlikleri, yiyecekleri; iletişiminin arttığı/azaldığı durumları, etkinlikleri ve özel ilgilerini (yazılar, sayılar, resimler, müzik, bilgisayar, TV vb) belirlemektir. Bu özelliklerini, hatta takıntılı davranışlarını dezavantajdan avantaja, bir eğitim aracına dönüştürmek Teacch prensiplerinden biridir. Bu nedenle eğitim programında nelerden, nasıl yararlanacağımızı belirlemek için güçlü yanları ve ilgileri belirlemek amacıyla HANEN programı formları veya benzer listeler kullanılabilir.

2-Bireyselleştirilmiş Eğitim İçin Değerlendirme
(Yetenek ve Becerilerin Düzenli Değerlendirilmesi, Dikkatli ve Devamlı Yardım)
Otistik çocuk her gelişim alanında farlı düzeylerdedir. Önemli olan her gelişim alanındaki öncelikleri belirlemektir. Bireyin öncelikli ihtiyaçlarını giderecek alanlardaki becerilerden hedef seçilmelidir. Uzun dönemli hedeflerin gerçekleşmesi için kazanılması gerekli öncül becerilerin öncelikle çalışılması gözden kaçırılmamalıdır. Teacch programı alınacak hedefleri belirlemek, öğrenmeye en hazır olduğu becerileri, öncelikli hedefleri doğru saptamak amacıyla PEP-R ölçeğini kullanmaktadır. Bu ölçekle taklit, algılama, el-göz koordinasyonu, ince motor, kaba motor, bilişsel ve sözel olmak üzere 7 alanda gelişimsel değerlendirme yapılmaktadır. Her gelişim alanında yapabildiği, yapamadığı ve kısmen yapabildiği (öğrenmeye hazır olduğu) beceriler belirlenmektedir. Düzenli aralıklarla değerlendirme yapılarak, kazanılan beceriler yerine yeni hedef beceriler seçilmelidir. Her çalışmada çocuğa gerektikçe ve gereken miktarda yardım verilmelidir. Yardım giderek azaltılmalı, çocuk beceriyi bağımsız yapabilme düzeyine gelince sonlandırılmalıdır.

3-Yapılandırılmış öğretim
(Anlamın anlaşılmasına yardım)
Birinci yazıda bu bölümde yazılanları hatırlarsak, olaylar, davranışlar, beceriler arasındaki bağlantıları kurmada, çevresinde olan biteni yorumlamada zorlukları olan otistiklere, eğitimcilerin eğitim sürecinde bu anlamda yardımcı olmaları gerektiği açıktır. Otistik bireyin kendi dünyasındaki anlamı öğrenmesi, olayların sırasını ve ilişkisini kavraması, çevrenin bir anlamı olduğunu öğrenmesi, Teacch programının temel hedefidir. Bireyin bu yetersizliği azaldıkça eğitimciye, aileye bağımlılığı azalacak onların yönlendirmesine ihtiyaç duymadan günlük yaşamda gerekli pek çok beceriyi yapabilecektir. Bu nedenle Teacch programı, çocuğun bazı becerileri, kuralları, dili kullanmayı öğrenmesinin yeterli olmadığını; bunlar arasındaki bağları, neden-sonuç ilişkilerini kavraması gerektiğini vurgulamaktadır. Bunu yapabilmesi için çevrenin/eğitim ortamının yapılandırılması, anlaşılır kılınması gerekmektedir.

4-Problem Davranışların Altında Yatan Nedenleri Anlama
(Anlamamaktan kaynaklanan uyumsuzluk)
Otistik bir çocuğun kasıtlı olarak karşı koyucu ya da kışkırtıcı davranışlar göstermesi nadiren rastlanılan bir durumdur. Ancak çoğu zaman anne-babalar ve eğitimciler, gözünün içine bakarak tam tersini yapan veya yasaklanmış bir eylemi gerçekleştiren çocuğun bu davranışını kasıtlı olarak yaptığını düşünür.
Teacch programı uygun olmayan davranışları yalnızca ortadan kaldırmanın yeterli olmadığını düşünür ve bu nedenle davranışların temelinde yatan nedeni anlamaya odaklanır. Bu davranışları değiştirmek için bilişsel-davranışçı yöntemlerden yararlanır.

5-Ebeveyn ile ortak çalışma
Teacch programı ailenin görüşlerine, çocuğunu gözlemleyen ve iyi tanıyan kişiler olarak önem verir. Bu nedenle eğitimcilerin eğitim programını oluştururken ailenin istek ve ihtiyaçlarını dikkate almalarını, onların yaşantısını zorlaştıran davranışları düzeltmeye öncelik vermelerini temel prensiplerden biri olarak kabul eder. Okulda kazanılan becerilerin günlük yaşamda tekrar edilmesi ve genellenebilmesi büyük ölçüde ailenin katılımıyla gerçekleştirilebildiği için de aile çok önemlidir. Bu nedenle Teacch programında aile yardımcı terapist olarak eğitimcinin yanında ve eğitimin önemli bir parçasıdır.

6-Teacch Uygulayan Profesyoneller Otizmi Tüm Yönleriyle Kavramış Olmalıdır
Otistiklerle çalışan tüm uzmanlar, sadece psikolog, dil terapisti gibi belirli bir alanla sınırlı olarak değil, otizmden kaynaklanan tüm sorunlara hakim, genelleme yapabilen bireyler olmalı ve bütünleştirici bir çalışma sistemi uygulamalıdır.

TEACCH EĞİTSEL HEDEFLERİ
Teacch programının uzun vadeli ana hedefleri, otistik bir çocuğun yetişkin bir birey olduğunda; mümkün olduğunca bağımsız, bir başkasının desteğine gereksinim duymadan yaşayabilen, çalışabilen, sosyal hayata katılabilen, boş zamanını uygun etkinliklerle geçirebilen beceri ve davranışlara sahip bir insan olmasını sağlamak olarak özetlenebilir.
Teacch yaklaşımı otistiklerin temel bilişsel problemini ANLAMI ANLAMA olarak kavramsallaştırmıştır. Bu nedenle eğitimin temel hedeflerinden biri;

1-Çevrenin Bir Anlamı Olduğunu Öğretmek
Otistik birisine birçok davranışı/ beceriyi öğretmek, hatta dili öğrenmesini sağlamak yeterli değildir. Çünkü otistik birey, öğrendiği bu beceriler, kelimeler, kavramlar vb. arasındaki ilişkiyi- bağlantıyı anlamakta güçlük çeker. Daha önce de açıkladığımız gibi genelleme yapamaz. Bu nedenle evrende modeller olduğunu keşfetmeli, bunları anlayabilmeli ve izleyebilmelidir. Eğitimci ve ailenin bunu sağlayacak kişiler olarak ömür boyu süpervizyonu sürdürebilmeleri çok zordur. Kendi dünyasındaki ve çevresindeki olan bitenin anlamını, sırasını, ilişkilerini anlaması için, öğrettiğimiz tek tek bütün becerilerin, kavramların hayat içindeki birbirleriyle ilişkilerini de kavraması bağımsız yaşayabilmesi ile doğrudan ilişkili en önemli eğitimsel hedeftir.

2-Neden – Sonuç Kavramının Öğretilmesi
Bütün normal gelişen çocuklar ve bazı otistikler sebep-sonuç ilişkisini erken yaşta öğrenirler. Özellikle zihinsel yetersizliği olan otistikler ne olursa, ne olacağını anlamakta güçlük çekerler. Örneğin başının üzerindeki elbisenin iki tarafından çekince elbise aşağı iner ve giyilmiş olur. Buradaki elbiseyi aşağı çekmenin sonucu giyilmesini sağlamış olmasıdır ve bu ilişkiyi fark edebilmeyi öğrenme, pek çok otistik çocuk için eğitim hedefi olarak ele alınmalıdır. Sebep sonuç ilişkisini kurabilme kişinin nesneleri nasıl kullanacağını anlaması, kişisel bakımını yapabilmesi, üretken iş yapması, toplum içinde yaşaması ve iletişim için önemlidir.

3-İletişim Becerilerini Geliştirmek
Otistik bireyler için iletişim becerilerinin geliştirilmesi en temel hedeflerdendir. Ağır otistik özellikleri olan, çevresiyle hiç ilgilenmeyen izole otistikler için öncelikle iletişimin var olduğunu öğretmek ilk hedeftir. Her çocuk için iletişimsel hedef, bulunduğu düzeye göre farklılaşır. Bu nedenle isteklerini ifade edecek sesler, kelime söyleme, cümle kurma, resim veya jest kullanma, yazma gibi çok farklı amaçlar olabilir. İletişim becerileri olan, yüksek fonksiyonlu bazı bireyler için ise karmaşık cümle yapıları, çoğullar, edatların, zamirlerin kullanımı gibi daha üst düzey hedefler öğretilmelidir.

4- Yetişkinlik İçin Gerekli- Anlamlı Becerileri Geliştirmek
(Günlük yaşam ve toplumsal yaşam becerileri )
Bütün gelişim alanlarında kazandırılmaya çalışılan bütün becerilerin nihai amacı, bireyin yetişkinlik döneminde bağımsız yaşamasını sağlayacak kişisel ve evcil becerileri, işle ilgili becerileri yapabilmesini sağlamaktır. Eşleştirme, nesnelerin faklı olanlarını ayırt etme, boncuk dizme, yap-boz parçalarını yerleştirme vb pek çok çalışma ile kazandığı beceriler evde veya işyerinde eşyaları, nesneleri kullanabilmesini sağlayacaktır. Erken yaştan itibaren başlayan masa silme, ayakkabı giyme, banyoyu kullanma, TV’yi açma, yüzmeye giderken otobüse binme, lokantaya gitme vb çalışmalar; kendine bakım, mesleki çalışmalar için temel beceriler, boş/ serbest zamanı eğlenceli ve yaratıcı kullanma, toplumsal yaşam alanında temel becerileri kazanabilmeyi hedeflemektedir. Önemli olan yetişkinlik için gerekli – anlamlı – fonksiyonel becerileri kazandırmaktır.

5-Mesleki Beceriler Geliştirmek
Otistik bireyler kapasiteleriyle orantılı işleri yapabilir, üretken olabilirler. Teacch programı, dikkatinin dağılmayacağı yapılandırılmış bir ortamda, bir iş masasında öğretilen bir beceriyi, bireyin karmaşık doğal çevrede/iş ortamında da kullanabilmesini sağlamayı amaçlar. Görsel resimler, yazılı yönergeler gibi ipuçlarıyla belli bir sırada ve rutin olarak belli işleri sürdürmeyi, gerektiğinde yardım istemeyi öğrenen otistik birey; kendi adı yazan günlük programı takip ederek iş alanında hangi işi, ne kadar yapacağını, ne zaman bitireceğini ve sonra ne yapacağını bilecektir. Otistik bireyler için mesleki becerileri geliştirmeyle ilgili hedefler; iş kurallarını izleme, bir danışmanın rehberliğinde sorumlu olduğu işle ilgili çalışmaktan, bağımsız çalışmaya kadar değişik bağımlılık-bağımsızlık düzeylerinde olabilir.

6-Boş Zamanı Değerlendirme, Eğlenme ve İlgi Alanları Geliştirme
Bireyin var olan becerilerini, ilgi alanlarını belirlemek ve bunları geliştirmek, boş/serbest zamanlarını takıntılı uğraşlar veya kendini uyaran davranışlarla geçirmesini önleyebilmek için önemlidir. Bireyin başkasının yönlendirmesi olmadan dikkat süresinin uzunluğu, bağımsızlık derecesi, ebeveyn iletişimi, ilgileri ve var olan becerileri dikkate alınarak eğitimsel hedefler oluşturulur. Sevdiği bir nesneyle ilgili koleksiyon yapmak, şarkı söylemeyi seven birini müzik derslerine yönlendirmek, el becerileri iyi olan birine elişi çalışmaları yaptırmak vb çalışmalar, boş zamanlarında kendi başlarına anlamlı bir uğraşı ile ilgilenmelerini sağlayacaktır. Bu alandaki gelişmeler aileye dinlenme/ kendine zaman ayırma fırsatı yaratacağı için ve kendini uyaran veya agresif davranışları azaltacağı için çok önemlidir.

7-Uyumsuz/Problem Davranışları Azaltma
Teacch yaklaşımı, otistik bireyin;
a-Çoğu zaman karşısındaki kişinin ne söylediğini/istediğini anlamadığında,
b-konuşanın yüz ifadesi, beden dili ile ne mesaj verdiğini algılayamadığında,
c-ortamdaki soyut ve belirsiz kuralları bilişsel yetersizlikleri nedeniyle kavrayamadığında,
d-duyusal uyarılmışlıktan aşırı rahatsız ve ajite olduğunda
uyumsuz davranış gösterdiğini düşünmektedir. Bu nedenle, Teacch programının bu alandaki eğitimsel hedefleri;

• uyumsuz/problem davranışın altında yatan nedenleri anlamak,
• problem davranışın ortaya çıkmasına/oluşmasına neden olan çevresel koşulları düzenleyerek, problem olan davranışların ortaya çıkmasını engellemek,
• davranışın ortaya çıkması engellenemediyse uygun düzeltme yöntemleri ile problem davranışı azaltmak/ kontrol altına almaktır

12/2/2008 - erken dönem ve engellerde okuma yazma yöntemleri

Okuma: Yazılı sembolleri zihinsel süreçlerden geçirerek, ses organlarıyla sözel olarak ifade etmedir.

Yazma: Konuşma dilini, dile özgü sembolleri kullanarak çizgi ve şekillerle ifade etmektir.

OKUMA – YAZMAYA HAZIRLIK

Okuma-Yazmaya hazırlıktaki amaç, çocuğun okuma-yazma sürecine ulaşıncaya kadar geçirdiği zaman içerisinde, gerekli bilgilerin öğretimine yer vererek, çocuğun okuma davranışını kazanmasına yardımcı olmaktır.

Okuma-yazmaya hazırlıkta; motor koordinasyon,algısal ayırt etme, dil gelişimi ve yönsel motor koordinasyon alanları bulunmaktadır.

MOTOR KOORDİNASYON

Okumaya hazırlıkta görüş ve hareket arasındaki fiziksel yeterlilik, el göz koordinasyonu şeklinde adlandırılan alandır. Esas olan; parmak kaslarının gelişimi ve el-göz koordinasyonunu geliştirmektir.

Motor koordinasyon alanındaki hazırlık çalışmaları neler olabilir?

1. Hamur-çamur çalışmaları,
2. Basit bir şekli kopya etmek,
3. Kesme-yapıştırma çalışmaları,
4. Harfleri yazma çalışmaları.

ALGISAL GELİŞİM

Görsel ayırt etme ve işitsel ayırt etme olarak ikiye ayrılır.

Görsel ayırt etme; gördüğünü tanıma, bilme, bulma;

İşitsel ayırt etme ise, duyduğunu tanıma, farkına varma olarak tanımlanabilir.

Görsel ayırt etme alanındaki hazırlık çalışmaları neler olabilir?

•          Resim ayırt etme,

•          Farklı olanı bulma,

•          Geometrik şekilleri ayırt etme,

•          Harfleri ayırt etme,

•          Kelimeleri  eşleme.

İşitsel ayırt etme alanındaki hazırlık çalışmaları neler olabilir?

•          Çevre seslerini ayırt etme,

•          Sesleri eşleme,(kaynağıyla sesi eşleme, hav=köpek)

•          Aynı sesle başlayan ve biten kelimeleri gruplama.

YÖNSEL MOTOR KOORDİNASYON

Yön kavramının okuma-yazma becerilerinde işlevsel olarak kullanılmasıdır.

Okumanın soldan sağa olması, kitap sayfalarının sağdan sola doğru çevrilmesini gerektirir.

Yönsel motor koordinasyon alanındaki hazırlık çalışmaları neler olabilir?

•          Sağ-sol kavramı öğretimi,

•          Sıralı olay kartlarını soldan sağa sıralama,

•          Sayı kartlarını soldan sağa sıralama,

•          Sayfa çevirme,

•          Şekillerin içini, soldaki şekilden başlayarak sağa doğru boyama.

DİL GELİŞİMİ

Okuduğunu anlama, ifade edici ve alıcı dil becerilerinin yeterliliğiyle doğru orantılıdır.

Duyduğunu anlamanın, okumaya aktarılmasını geliştirmek için 4 temel beceri üzerinde durulmaktadır.

1. Okunan metinlerdeki gerçekleri anlama ve hatırlama,
2. Olayları sıraya koyma,
3. Yönergeleri takip etme,
4. Düşünce ve hikayelerin değerlendirilmesi ve yorumlanması

Bu dört temel beceri, aynı zamanda okuma becerisi kazanıldığında da uygulanabilecek yorumlama ve çıkarım yapma aktiviteleridir.

Dil gelişimi alanındaki hazırlık çalışmaları neler olabilir?

•          Metin okunurken, kendi başına anlam taşıyan sözcükleri bulma çalışmaları,

•          Telaffuz düzeltme çalışmaları,

•          Sözcük kazandırma çalışmaları.

OKUMA YAZMA ÖĞRETİMİ

Okuma Yazma Öğretiminin Amacı;

Dinleme ve konuşma temel becerilerinden yola çıkarak, tam anlamıyla okuma yazma temel becerilerinin kazanılmasıdır.

Zihinsel Engelli Çocuklarda Okuma-Yazma Öğretiminin Amacı;

1. Duygu ve düşüncelerini ifade edebilmesi,
2. Çevresiyle iletişim kurabilmesi,
3. Kurallara uygun, düzgün bir yazı yazabilmesi,
4. Yazdıklarını okuyabilmesi.

OKUMA YAZMA ÖĞRETİM YÖNTEMLERİ

A)      Bireşim Yöntemi(Harf Yöntemi)

B)      Çözümleme Yöntemi (Cümle Yöntemi)

C)      Karışık Yöntem

D)      Hikaye-Öykü Yöntemi

E)       Kelime Yöntemi

F)       Ses Temelli Cümle Yöntemi

A) Bireşim  Yöntemi( Harf Yöntemi)

*Öğretime harflerden başlanır.

*Harf-hece- kelime- cümle-metin sırası izlenir.

*Önce sesli harfler verilir.

*Sürekli ünsüzler(f,s,t,k,ç,ş,h,p) ünlülerle birleştirilir.

*Heceler oluştukça basit kelimeler oluşturulur.(assa,esse,sesi)

*Kelimelerle basit cümleler oluşturulur.(Ali süs assa.)

*Cümlelerden metin oluşturulur.( Ali su alsa,Aslı su içse)

Zihin engelli çocuklarda hece ve kelimeler öğretilirken  hece ve kelimeyi sembolize eden resimlerden yararlanılmalıdır.

       B) Çözümleme Yöntemi (Cümle Yöntemi)

*Cümle- kelime- hece- harf-metin sırası izlenir.

*Cümleler kelimeye, kelimeler hecelere, heceler harflere ayrılır.

*Metin oluşturma en son aşamadır.

!Zihin engelli çocuklarda fiş cümlelerini ifade eden resimli kartlarla öğretime başlanmalıdır.

!Fiş cümlesi gösterilmeden önce, o fiş cümlesini tahmin ettirecek resim gösterilmeli ve kısa bir öykü anlatılmalıdır.

!Fiş cümlesi söylenmeli, ardından gösterilmeli ve çocuğun da cümleyi söylemesi istenmelidir.

!Fiş cümlesi bakarak ve söylendiğinde yazdırılmalıdır.

!14-15 fiş cümlesini bakmadan yazdığında kelime çözümlemelerine geçilmelidir.

C) Karışık Yöntem

      *Cümle öğretimiyle başlar.

*Cümlenin içinde geçen tanınan kelimelerin öğretimiyle devam eder.

*Sesli harfler öğretilir.

*Tanınan kelimelerdeki sesli harfler okunur.

*Sessiz harflerin öğretimine geçilir.

*Kelime içindeki sessiz harfler okunur.

*Hece tablosu vb. araçlarla öğretime devam edilir.

!!!Bu yöntem zihin engelli çocuklarda karmaşıklığa yol açabilir.

!!!Öğretim süresince öğrenilecek harflerin ve kelimelerin hangi düzeyde olacağının bilinmemesi öğretimi yapacak kişiyi zor durumda bırakabilir.

       D)Hikaye-Öykü Yöntemi

*Anlam bütünlüğü olan bir öykü öğrencilere okunur.

*Öykü dramatize edilir ve anlattırılır.

*Metindeki cümleler ezberletilerek, cümle yöntemi esasına göre çözümlenir.

*Yeni sözcükler üretilir.

!!!Her ne kadar öykü ve drama ile çocuğun dikkati çekilse de Bu yöntemin cümle ezberine dayanması zihin engelli çocuklar İçin kullanılmasını zorlaştırmaktadır.

Zihin engelli çocuğa okuma yazma öğretiminde bu yöntem tercih edildiğinde, çocuğun az sayıda cümle ezberlemesi;doğal olarak sınırlı sayıda sözcük ve hece öğrenmesine sebep olacaktır.

E) Kelime Yöntemi

*Çocuğun yaşantısında kullandığı, ilgi duyduğu kelimeler belirlenir.

*Günlük hayatta karşılaşacağı ve işini kolaylaştıracağı kelimeler seçilebilir.

*Bu kelimeler resimli kartlarla eşleştirilir.

!!! Bu yöntem ağır ve çok ağır düzeydeki zihin engelli çocuklar için günlük yaşamda işlevsel olabilmesi açısından kullanılabilir.

!!! Ancak bu yöntemle yalnızca somut kavramların adları öğretilebilir.

YAZMA BECERİLERİNDE YAŞANAN SORUNLAR

*Çocuklar satır üzerinde başlangıç ve bitişi ayarlayamaz.

Bu durumda;

Başlangıç ve bitişe kalın çizgiler çizilebilir.

Başlangıç ve bitişe ip çekilerek sınırlı yazma sağlanabilir.

Başlangıca yeşil, bitişe kırmızı bir çizgi konulabilir.

*Çocuklarda kas gelişimiyle ilgili yetersizliklerden dolayı, Kalemi tutmada sorun yaşanabilir.

Bu durumda,

Oyun hamuru ,lastik top gibi materyallerle kas gelişimi desteklenebilir.

Kalemi kavraması için aşamalı olarak kalınlığı azaltılabilen lastik bantlar kaleme sarılabilir.

*Çocuklar yazma becerileriyle ilgili görevi ve ya ödevi belirlenenden daha geç süre içinde tamamlayabilirler.

Bu durumda;

Çocuğun masasına bir saat konulabilir. Çocuğa uzun çubuğun şu anda bulunduğu yer ve ödevi bitirdiğinde olması gereken yer gösterilerek zaman uyarlaması yapılabilir.